Asgari Ücret Belirleme Yöntemleri Ve Türkiye’deki Komisyon Yapısı Tartışmaları

TÜRK-İŞ Genel Başkanı Ergün Atalay, geçmiş dönem asgari ücret görüşmelerinin ardından yaptığı açıklamada, Asgari Ücret Tespit Komisyonu'nun mevcut yapısının değişmemesi halinde gelecekteki toplantılara katılmayacaklarını kesin bir dille belirtmişti. Bu kritik açıklamanın ardından, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan'ın geçen hafta Ergün Atalay ile gerçekleştirdiği görüşmeler kamuoyunun dikkatini çekti. Toplantı sonrasında yapılan resmi bilgilendirmede, komisyonda hükümeti temsil eden üye sayısının beşten bire indirileceği ifade edildi. Ancak Atalay, komisyon yapısındaki bu değişikliğin henüz resmiyet kazanmaması halinde, çalışmaların içinde yer almayacaklarını tekrar vurguladı. Atalay, komisyon yapısındaki dönüşümün ötesinde, asgari ücretin tespitinde net kriterlerin belirlenmesini, özellikle gıda, kira, ulaşım ve eğitim gibi temel giderlerdeki fiyat artışlarının mutlaka dikkate alınmasını talep etti.

Bu yılki asgari ücret görüşmeleri, komisyonun yapısı ve belirlenecek kriterler üzerine odaklanan yoğun tartışmalarla başladı. Her yıl asgari ücretle ilgili detaylı bir rapor yayımlayan Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK), bu seneki raporunda dünya genelindeki asgari ücret belirleme yöntemlerine geniş yer ayırdı. DİSK'in kapsamlı raporundan derlenen bilgilere göre, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verileri, dünya genelindeki 186 üye ülkenin yaklaşık yüzde 90'ında bir asgari ücret sisteminin yürürlükte olduğunu ortaya koydu. Geriye kalan ülkelerde ise bu tür bir sistem bulunmamaktadır. Asgari ücret sistemi uygulayan ülkelerin de yüzde 90'ında yasal zorunluluk arz eden bir asgari ücret mekanizması mevcutken, geri kalan yüzde 10'luk kesimde asgari ücretin toplu iş sözleşmeleri aracılığıyla belirlendiği görüldü.

Dünyada Asgari Ücretin Belirlenme Yöntemleri

Asgari ücret, küresel çapta genellikle üç ana yöntemle tespit edilmektedir. Amerika Birleşik Devletleri, Brezilya ve Hollanda gibi ülkeler, asgari ücreti doğrudan hükümet kararlarıyla ilan etmektedir. Fransa ve İrlanda başta olmak üzere bazı ülkelerde ise hükümet, sendikalar ve işveren temsilcilerinden oluşan bir komisyon veya konseye danışarak nihai kararı vermektedir. İsveç ve Danimarka gibi İskandinav ülkelerinde ise devletin doğrudan müdahil olmadığı, tamamen sendikalar ile işverenler arasındaki toplu pazarlık süreçleri sonucunda asgari ücretin belirlendiği bir model uygulanmaktadır.

Asgari Ücret Belirleme Sürecindeki Küresel Farklılıklar

Asgari ücretin belirlenme süreçleri ülkeden ülkeye önemli farklılıklar göstermektedir. Özellikle enflasyon oranlarının düşük seyrettiği bazı ülkelerde, asgari ücretin güncellenme zamanı hükümetin takdirine bırakılırken, diğer bazı ülkelerde ise enflasyon veya başka ekonomik göstergelere endeksleme mekanizmaları sayesinde otomatik artışlar yapılmaktadır.

Asgari Ücret Tespitinde Esas Alınan Kriterler

Dünyadaki uygulamalar incelendiğinde, asgari ücretin kim tarafından belirlendiğinden ziyade, hangi kriterlere göre tespit edildiği daha fazla önem taşımaktadır. Asgari ücretin artırılmasında kullanılan belli başlı kriterler şu şekildedir:

Kural Tabanlı Asgari Ücret Modeli

Bu yöntemde, asgari ücret artışı resmi olarak belirli bir endekslemeye veya kurala bağlanmaktadır. Bazı ülkelerde enflasyon ve milli gelirdeki artış oranları temel alınırken, Belçika'da asgari ücret sağlık endeksine bağlı olarak otomatik şekilde ayarlanmaktadır. Fransa'da tüketici fiyat endeksi, Hollanda, Polonya, Endonezya ve Brezilya gibi ülkelerde ise toplu sözleşmelerle belirlenen ücret sepetine endeksleme yapılmaktadır. Slovakya, Bulgaristan ve Litvanya gibi ülkelerde ise asgari ücretin ortalama ücretin yüzde 60'ından daha az olamayacağı gibi sabit oranlar uygulanmaktadır.

Hükümetin Takdirine Bağlı Asgari Ücret

Belirli bir kuralın veya formülün bulunmadığı Amerika Birleşik Devletleri, Hırvatistan, Şili ve İspanya gibi ülkelerde asgari ücret hükümetler tarafından belirlenmektedir. Türkiye de, işçi ve işveren tarafları arasında uzlaşma sağlanamadığı durumlarda hükümet temsilcilerinin oyunu belirleyici kıldığı için bu gruba dahil edilmektedir.

Asgari Ücret Tespit Komisyonlarının Rolü

Türkiye, aynı zamanda asgari ücret tespit komisyonlarının aldığı kararların bağlayıcı olduğu ülkeler arasında yer almaktadır. Komisyonların yapısı ve aldığı kararların bağlayıcılık derecesi ülkelere göre farklılık göstermektedir.

Kararları Kısmen Bağlayıcı Komisyonlar

Almanya'da asgari ücret önerisi, üç işçi, üç işveren temsilcisi ve bağımsız bir başkanın oylarıyla oluşturulmaktadır. Bu öneri, federal hükümet tarafından onaylanarak yürürlüğe girmektedir. Güney Kore'de ise komisyon, Çalışma Bakanı'na müzakereler yoluyla destek sağlamakta ve asgari ücret düzeyini önermekle görevlendirilmektedir. Birleşik Krallık'ta komisyon hükümete tavsiyelerde bulunmakta ve pratikte hükümet bu tavsiyeleri genellikle kabul etmektedir.

Tamamen Tavsiye Niteliğindeki Komisyonlar

Fransa'da 2008 yılından bu yana faaliyet gösteren uzmanlık komitesi, her yıl raporlar hazırlayarak asgari ücrete enflasyon endekslemesi dışında yapılacak ek artışlar için hükümete bağlayıcı olmayan tavsiyelerde bulunmaktadır. İrlanda'da ise 2015 yılından itibaren kurulan komisyon, Çalışma Bakanı'na yönelik tavsiyeler geliştirmektedir. Peru'da ise komisyon müzakerelerinde uzlaşma sağlanamaması durumunda, asgari ücret Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle tespit edilmektedir.

Komisyon Olmayan Ülkeler

Bazı ülkelerde asgari ücretin belirlenmesinde formüller uygulandığı için, özel bir tespit komisyonu bulunmamakta veya komisyonun rolü yok denecek kadar az düzeyde kalmaktadır. Bu gruptaki ülkelerden Amerika Birleşik Devletleri'nde federal asgari ücret doğrudan Kongre tarafından belirlenmekte, bu amaçla özel bir komisyon görev yapmamaktadır. Hollanda'da ise komisyon bulunmamakta, asgari ücret toplu sözleşmeli ücrete otomatik olarak endekslenmekte ve ayarlama yılda iki kez yapılmaktadır. Endonezya'da ise 2015 yılından itibaren asgari ücret formülle belirlendiği için, ilgili konseyin rolü sıfıra inmiştir.

Almanya, Güney Kore Ve Fransa Uygulamaları

Yakın dönemde, Hak-İş Konfederasyonu Almanya modelini, Hak-İş'e bağlı Öz Sağlık İş Sendikası ise Güney Kore modelini Türkiye için örnek göstererek tartışmalara yeni bir boyut kattı.

Almanya Modeli

Almanya, uzun yıllar boyunca sektörel asgari ücret uygulamalarını sürdürmüştü. Ancak 01 Ocak 2015 tarihinden itibaren ulusal yasal asgari ücret uygulamasına geçiş yaptı. Asgari Ücret Tespit Komisyonu, üç işveren ve üç işçi sendikaları temsilcisi ile bağımsız bir başkanın katılımıyla görev yapmaktadır. Komisyonun önerisi hükümet tarafından onaylanarak yasa halini almaktadır. Komisyonda oyların eşit çıkması halinde, bağımsız başkanın oyu belirleyici olmaktadır. Başkan, işçi ve işveren kesimlerinin mutabakatıyla seçilmektedir. Almanya'da 18 yaşın altındaki vasıfsız gençler, stajyerler, çıraklar ve uzun süreli işsizler, işe başladıkları ilk altı ay için asgari ücret kapsamı dışında tutulmaktadır.

Güney Kore Modeli

Güney Kore'de 1986 yılında kurulan asgari ücret konseyi, dokuz işçi, dokuz işveren ve dokuz kamu temsilcisinden oluşmaktadır. Konseyde ayrıca oy hakkı bulunmayan üç uzman da görev yapmaktadır. Asgari ücretin tespitinde bağlayıcı bir kural veya formül bulunmamaktadır. Konsey, asgari ücret düzeyine dair bir öneri sunmakta, ancak son kararı Çalışma Bakanı vermektedir. Kararlar oy çokluğuyla alınmaktadır. Bakanın komisyondan kararın yeniden görüşülmesini talep etmesi durumunda, bu kez üçte iki çoğunluk aranmaktadır.

Fransa Modeli

Fransa, 1950 yılından bu yana ulusal asgari ücret uygulamasını benimsemiştir. Asgari ücret, geçmiş dönemdeki Tüketici Fiyat Endeksi'ne (TÜFE) endekslenmekte ve yıllık olarak veya son asgari ücret artışından sonra TÜFE'nin yüzde 2 veya daha fazla artması halinde yeniden belirlenmektedir. Hükümet temsilcileri, çalışanlar ve işverenlerin oluşturduğu komisyon, her yıl asgari ücret hakkında görüş bildirmek üzere bir araya gelmektedir. Asgari ücret, komisyonda ortaya konan görüşlerin ardından hükümet tarafından tespit edilmektedir. Fransa'da toplu iş sözleşmesi kapsamındaki işçi sayısının oldukça yüksek olması nedeniyle, toplu iş sözleşmeleriyle saptanan asgari ücretler de yaygın bir şekilde uygulanmaktadır.