Türkiye’de Havası Temiz Şehir Kalmadı Hava Kirliliği Beyin Sağlığını Ve Yaşamı Derinden Tehdit Ediyor

Hava kirliliği, modern dünyanın en ciddi çevresel sorunlarından biri olarak hem insan sağlığını hem de ekosistemleri derinden etkilemektedir. Yapılan bilimsel araştırmalar, soluduğumuz kirli havanın yalnızca solunum yolu rahatsızlıklarına değil, aynı zamanda beyin sağlığı üzerinde de yıkıcı etkileri olabileceğini ortaya koydu. Dünya genelinde milyonlarca insanın yaşamını tehdit eden bu görünmez düşman, Türkiye'de de alarm verici seviyelere ulaştı.

Hava Kirliliğinin Beyin Sağlığına Etkileri Derinleşiyor

Pennsylvania Üniversitesi Perelman Tıp Fakültesi'ndeki araştırmacılar tarafından yapılan son bir çalışma, hava kirliliğinin beyindeki toksik protein birikimini hızlandırarak bilişsel gerilemeyi tetikleyebileceğini gözler önüne serdi. JAMA Neurology dergisinde yayımlanan bu kapsamlı çalışmada, ince partikül madde olarak bilinen PM2.5 oranının demans ve Alzheimer hastalığında görülen beyin değişiklikleri ile semptomların şiddeti arasındaki bağlantı detaylı bir şekilde incelendi.

Araştırma kapsamında, 1999 ile 2022 yılları arasında Penn Medicine Beyin Bankası'nda vefat eden 602 kişinin beyinleri üzerinde incelemeler yapıldı. Katılımcıların arasında yaygın demans ve hareket bozuklukları olan bireylerin yanı sıra, demans tanısı konulmamış yaşlı yetişkinler de yer aldı. Bilim insanları, her bir bireyin ölümünden önceki yıl veya son demans değerlendirmesinden önceki yıl ne kadar hava kirliliğine maruz kaldığını ev adreslerine dayanarak hassas bir şekilde tahmin etti.

Elde edilen bulgular oldukça çarpıcıydı. Daha fazla hava kirliliğine maruz kalan kişilerin beyinlerinde Alzheimer benzeri değişikliklerin daha ileri düzeyde olduğu gözlendi. Çalışmada, PM2.5 oranındaki her artışın, Alzheimer hastalığının daha şiddetli seyretme ihtimalini yüzde 19 oranında artırdığı belirlendi. Ayrıca, ölmeden önce demans değerlendirmesi yapılan 287 kişilik daha küçük bir grupta, PM2.5'e daha fazla maruz kalmanın hafıza kaybı, yargılama bozukluğu, kişisel bakım ve konuşmada zorluk gibi bilişsel ve işlevsel gerilemenin kötüleşmesiyle doğrudan ilişkili olduğu tespit edildi. Araştırmacılara göre, hava kirliliği ile demans şiddeti arasındaki bağlantının yaklaşık yüzde 63'ü Alzheimer ile ilişkili beyin değişiklikleriyle açıklanabilirdi.

Küresel Hava Kirliliği Tablosu Endişe Verici Boyutlara Ulaştı

Hava kirliliğinin yaşamı bu denli ciddi şekilde tehdit ettiği bir dönemde, IQAir tarafından her yıl açıklanan "Dünya Hava Kalitesi Raporu" küresel durumu gözler önüne seriyor. 2024 raporuna göre, geçtiğimiz yıl havası en kirli ülkeler sırasıyla Çad, Bangladeş, Pakistan, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Hindistan, Tacikistan, Nepal, Uganda, Ruanda, Burundi, Nijerya, Mısır, Irak, Gana ve Endonezya olarak açıklandı. Aynı rapor, dünyanın en kirli 20 şehrini de belirledi; bu şehirlerin büyük çoğunluğu Hindistan'da bulunurken, diğerleri Kazakistan, Pakistan ve Çad'da yer aldı.

State of Global Air 2024 raporuna göre ise, hava kirliliğinin neden olduğu ölüm sayısı dünya genelinde 8,1 milyon gibi korkunç bir rakama ulaştı. Raporda dikkat çeken bir diğer veri de, 5 yaşın altındaki çocuklarda 700 binin üzerinde ölümün hava kirliliğiyle bağlantılı olmasıydı; bu oran, 5 yaşın altındaki çocuklarda küresel ölümlerin yüzde 15'ini oluşturmaktadır. Bu veriler, hava kirliliğinin özellikle savunmasız gruplar üzerindeki yıkıcı etkisini net bir şekilde ortaya koydu.

Türkiye'de Temiz Hava Hayal Oldu

Küresel tablonun aksine Türkiye'deki durum da iç açıcı değildi. Greenpeace Türkiye İklim ve Enerji Kampanya Sorumlusu Emel Türker Alpay, Temiz Hava Hakkı Platformu'nun (THHP) yayımladığı "Kara Rapor 2025"in Türkiye'nin temiz hava karnesini ortaya koyduğunu belirtti. Alpay, genel hava kirliliği verilerine göre en yüksek kirliliğe sahip illerin Iğdır, Erzincan ve Kütahya olduğunu ifade etti. Ancak, Türkiye'de hava kirliliğinin halen düzenli ve yeterli olarak ölçülmediğinin altını çizdi. Emel Türker Alpay, söz konusu rapora göre Türkiye'de Dünya Sağlık Örgütü standartlarına göre havası temiz bir il bulunmadığını vurguladı.

Temiz Hava Hakkı Platformu'nun 2025 raporunda yer alan dikkat çekici bir diğer veri, partikül madde PM2.5 hava kirliliğinin Türkiye ekonomisine yükü oldu. Hesaplamalara göre, bu kirliliğin bir yılda yol açtığı maliyet 138 milyar Dolar seviyesindeydi; bu rakam, 2024 Gayri Safi Yurtiçi Hasılası'nın yaklaşık yüzde 10'una denk geldi. Rapor, hava kirliliğinin en önemli önlenebilir ölüm nedenlerinden biri olduğunu ve eğer kirlilik düzeyi Dünya Sağlık Örgütü'nün önerdiği seviyeye çekilebilirse, Türkiye'de yılda en az 60 bin hayatın kurtarılabileceğini ortaya koydu.

İstanbul'un Hava Kalitesi Haritası Ortaya Kondu

Türkiye'nin en kalabalık metropolü İstanbul'daki hava kirliliği seviyeleri de ayrı bir endişe kaynağıydı. Emel Türker Alpay, 2023-2024 verilerine göre İstanbul'da kirliliğin en yüksek ölçüldüğü ilçelerin Kartal, Esenyurt, Mecidiyeköy ve Yenibosna olduğunu aktardı. Öte yandan, kirliliğin en düşük seviyelerde kaydedildiği yerler ise Büyükada, Şile, Kumköy ve Sarıyer olarak belirlendi. THHP raporuna göre, Sultangazi bölgesinde Cebeci taş ocakları nedeniyle ilçe halkının yılın 263 günü kirli hava solumak zorunda kaldığı da raporda belirtildi.

Hava Kirliliği İlişkili Erken Ölümler Türkiye'de Yüksek Seyrediyor

"Kara Rapor"da yapılan detaylı hesaplamalar, Türkiye'de ince partikül madde PM2.5 kirliliği nedeniyle 2023 yılında 63 bin 851, 2024 yılında ise 62 bin 644 erken ölümün meydana geldiğini gösterdi. Emel Türker Alpay, eğer PM2.5 düzeyi Dünya Sağlık Örgütü'nün önerdiği yıllık ortalama 5 µg/m³ seviyesine indirilebilseydi, yılda 60 binin üzerinde ölümün önlenebileceğini ifade etti. 2024 yılında hava kirliliğine bağlı ölüm oranının en yüksek olduğu il Osmaniye (yüzde 33,8) olarak kaydedilirken, toplam ölümlerin sayısal olarak en fazla görüldüğü iller ise İstanbul, İzmir, Bursa ve Ankara oldu.

Hava kirliliğinin insan sağlığı üzerindeki çok yönlü etkileri, farklı hastalıklarla olan bağlantılarıyla da kanıtlandı. Türkiye'de KOAH'a bağlı ölümlerin yüzde 41,3'ü, kalp hastalıklarına bağlı ölümlerin yüzde 27,7'si, inme kaynaklı ölümlerin yüzde 27,4'ü ve akciğer kanserine bağlı ölümlerin yüzde 18,6'sı doğrudan hava kirliliğinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca, hava kirliliği maruziyetinin demans olma riskini yüzde 8 oranında artırdığı tespit edildi. Bu bulgular, hava kirliliğinin Türkiye'de halk sağlığı açısından acil ele alınması gereken çok boyutlu bir tehdit olduğunu bir kez daha ortaya koydu.