Çin’in Gizli Çip Projesi Manhattan ABD Kısıtlamalarına Rağmen Yarı İletken Bağımsızlığına Yaklaşıyor

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Amerika Birleşik Devletleri ile Çin Halk Cumhuriyeti arasındaki teknolojik rekabet, özellikle kritik yarı iletken endüstrisinde, son yıllarda stratejik bir soğuk savaşa dönüşmüş durumdadır. Bu gerilim, 2018 yılında ABD’nin Çin’e yönelik başlattığı ihracat kısıtlamalarıyla alevlenmişti. Trump yönetimi döneminde Hollanda’ya yapılan baskılar neticesinde, dünyanın önde gelen yarı iletken ekipman üreticisi ASML’nin EUV (Extreme Ultraviolet – Aşırı Ultraviyole) litografi makinelerini Çin’e satışı engellenmişti. Bu makineler, çiplerdeki devre desenlerini silikon plakalar üzerine kazıma işlemi için hayati önem taşımaktadır. Biden yönetimiyle birlikte bu kısıtlamalar daha da genişletilerek, Çin’in yarı iletken teknolojisinde en az bir nesil geride bırakılması hedeflendi. Bu ağır yaptırımlar, özellikle teknoloji devi Huawei gibi şirketleri derinden etkileyerek Çin’in kritik yarı iletken teknolojilerindeki dışa bağımlılığını derinleştirdi.

Çin’in Gizli Karşı Hamlesi: Manhattan Projesi

Ancak Reuters tarafından ortaya çıkarılan bilgilere göre Çin Halk Cumhuriyeti, ABD’nin bu baskılarına karşı beklenmedik ve gizli bir hamle ile yanıt verdi. Ülke, kamuoyuna açık olmayan, ancak içeriden “Manhattan Projesi” olarak adlandırılan devasa bir girişim başlattı. Shenzhen’deki yüksek güvenlikli laboratuvarlarda geliştirilen bir EUV prototipi, Batı’nın tekelindeki bu kritik teknolojiyi kendi imkanlarıyla kırma yönünde atılmış büyük bir adım olarak kayıtlara geçti. Bu proje, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in en öncelikli hedeflerinden biri olan yarı iletken alanında kendi kendine yeterliliğe ulaşma vizyonunun adeta zirve noktası niteliğini taşıyor.

Euv Prototipinin Gelişimi Ve Teknik Detaylar

Shenzhen’deki son derece güvenlikli tesislerde Çinli bilim insanları ve mühendisler, Washington’ın yıllardır önlemeye çalıştığı bir makineyi inşa etmeyi başardılar. Bu prototip, yapay zeka çiplerinden akıllı telefonlara, hatta Batı’nın askeri üstünlüğünün temel taşlarına kadar geniş bir alanda kullanılan son teknoloji yarı iletkenlerin üretimi için hayati bir araç olma potansiyeli taşıyor. 2025 yılının başında tamamlanan ve halen yoğun test aşamasında bulunan bu devasa makine, bir fabrikanın neredeyse tüm zeminini kaplayacak büyüklükte tasarlandı. Edinilen bilgilere göre, prototipin inşasında Hollandalı yarı iletken devi ASML’nin eski mühendislerinin deneyimlerinden faydalanıldı ve şirketin EUV makinelerinin tersine mühendislik yöntemleriyle adapte edildiği belirtildi.

EUV makineleri, aşırı ultraviyole ışık demetlerini kullanarak insan saçından binlerce kat daha ince devreleri silikon plakalar üzerine işleyebilme yeteneğine sahiptir. Bu kabiliyet, çip endüstrisinde şu anda yalnızca Batı’nın elinde bulunan bir teknolojik üstünlüğü temsil etmektedir; zira devreler ne kadar küçük olursa, çipler o kadar güçlü ve verimli olmaktadır. Çin’in geliştirdiği prototip şu anda EUV ışığı üretebiliyor olmasına rağmen, henüz işlevsel çip üretme kapasitesine ulaşamadığı kaydedildi.

Zorlu Süreç Ve Hedefler

ASML CEO’su Christophe Fouquet, 2025 yılının Nisan ayında yaptığı bir açıklamada, Çin’in bu teknolojiyi tamamen geliştirmesinin “çok çok yıl” alacağını ifade etmişti. Ancak Reuters tarafından ilk kez duyurulan bu prototipin varlığı, Çin’in yarı iletken bağımsızlığına beklenenden yıllar önce yaklaşabileceğine işaret ediyor. Buna rağmen, hassas optik sistemlerin kopyalanması ve entegre edilmesi gibi ciddi teknik zorluklar hala devam etmektedir. Prototip, ikinci el piyasalardan temin edilen eski ASML parçaları kullanılarak inşa edildi. Hükümet, bu proje kapsamında 2028 yılına kadar işlevsel çip üretimine başlama hedefini koymuştu. Ancak projeye yakın kaynaklar, 2030 yılının daha gerçekçi bir zaman dilimi olduğunu belirtmektedir. Bu süre dahi, analistlerin genellikle öngördüğü on yıllık tahminden çok daha kısa bir süreyi ifade etmektedir.

Bu teknolojik atılım, Başkan Xi Jinping’in altı yıldır süren yarı iletken kendi kendine yeterlilik hedefine ulaşma yönündeki hükümet girişimlerinin bir meyvesi olarak görülmektedir. Proje, Xi’nin yakın çalışma arkadaşlarından Ding Xuexiang’ın başkanlığındaki Komünist Parti Merkezi Bilim ve Teknoloji Komisyonu tarafından yönetiliyor. Ülke genelindeki şirketleri ve devlet enstitülerini koordine eden Huawei ise bu büyük projede binlerce mühendisi bir araya getirme görevini üstlenmiş durumda. Projeye yakın kaynaklar, bu gizli girişimi ABD’nin II. Dünya Savaşı sırasında atom bombasını geliştirdiği “Manhattan Projesi”ne benzetiyorlar. Nihai amaç, tamamen yerli makinelerle ileri düzey çipler üretmek ve bu sayede ABD’yi tedarik zincirlerinden tamamen çıkarmaktır.

Asml Deneyimi Ve İnsan Kaynağı Transferi

Proje ekibinde, ASML’den emekli olmuş veya ayrılmış Çin kökenli mühendisler ve bilim insanları önemli bir yer tutuyor. Bu kişilerin, söz konusu teknolojinin tüm inceliklerine hakim olmaları nedeniyle öncelikli hedef haline geldikleri belirtiliyor. Bir kaynak, deneyimli bir Çinli mühendisin işe alınırken cömert bir imza bonusuyla birlikte sahte bir kimlik kartı aldığını ve tesis içinde diğer eski ASML çalışanlarını tanıyan mühendislerin güvenlik nedeniyle sahte isimler kullanmak zorunda kaldığını aktardı. Projenin ulusal güvenlik kapsamında sınıflandırılması nedeniyle dışarıya hiçbir bilginin sızdırılmaması için büyük çaba sarf edilmektedir. Hollanda’daki iki mevcut ASML çalışanı, 2020 yılından bu yana Huawei’den iş teklifi aldıklarını dile getirdiler.

ASML, Avrupa gizlilik yasaları nedeniyle eski çalışanlarını takip etmekte zorluk yaşasa da, işten ayrılanlara gizlilik sözleşmeleri imzalatmaktadır. Şirket, 2019 yılında ticaret sırlarını çalmakla suçlanan eski bir Çinli mühendise karşı açtığı davayı kazanmış ve 845 Milyon Dolar tazminata hak kazanmıştı; ancak sanık iflas başvurusunda bulunmuş ve Pekin’de devlet desteğiyle çalışmaya devam etmişti. Çin, 2019 yılından itibaren yurt dışındaki uzmanları agresif bir şekilde transfer etme politikası izlemektedir. Bu uzmanlara 3 ila 5 Milyon Yuan değerinde imza bonusu ve konut yardımı gibi cazip teşvikler sunulmaktadır. ASML’nin eski ışık kaynağı teknolojisi başkanı Lin Nan gibi önemli isimler, Çin Bilimler Akademisi’nde kısa sürede çok sayıda EUV patenti almayı başardı. Hatta bazı doğalize edilmiş yabancı vatandaşlara Çin pasaportu verildiği ve çifte vatandaşlığa göz yumulduğu da gelen bilgiler arasındadır.

Euv Tesisinin İçinde Ve Teknolojik Zorluklar

ASML’nin en gelişmiş EUV makineleri, bir okul otobüsü büyüklüğünde ve 180 ton ağırlığa sahiptir. Çin’in prototipi ise boyut küçültme çabalarının başarısız olması nedeniyle çok daha büyük tasarlandı ve güç kapasitesi artırıldı. ASML’nin makinelerine kıyasla daha kaba bir yapıda olmasına rağmen, testler için yeterli işlevselliğe sahip olduğu belirtilmektedir. Projenin karşılaştığı en büyük gecikmelerden biri, Almanya’nın Carl Zeiss gibi tedarikçilerden temin edilmesi gereken hassas optik sistemlerdir. Bu makineler, saniyede 50 bin kez erimiş kalaya lazer ateşleyerek 200 bin derecelik bir plazma yaratır; elde edilen ışık ise aylar süren üretim gerektiren özel aynalarla odaklanmaktadır.

Çin’in önde gelen enstitüleri ise bu alanda yerli alternatifler geliştirmek için yoğun çaba sarf etmektedir. Çin Bilimler Akademisi’ne bağlı Changchun Optik Enstitüsü (CIOMP), EUV ışığını optik sisteme entegre ederek 2025 yılının başında prototipi çalışır hale getirdi; ancak optiklerin hala geliştirme aşamasında olduğu ifade edildi. Enstitü, litografi araştırmacılarına sınırsız maaş ve milyonlarca Yuan hibe vaat ederek bu alandaki uzmanları cezbetmeye çalışmaktadır. Eski ASML mühendisi ve analist Jeff Koch, ışık kaynağının güç, güvenilirlik ve kirlilik açısından yeterli olmasının “anlamlı ilerleme” anlamına geleceğini belirtmiştir. Çin, bu projeye sıfırdan başlamadığı için bir avantaj elde etmektedir; zira birçok parça eski makinelerden kurtarılmakta veya ikinci el piyasalardan aracı şirketler aracılığıyla temin edilmektedir. Japonya’nın Nikon ve Canon gibi şirketlerinden kısıtlamalı bazı bileşenler de prototipin yapımında kullanıldığı kaydedildi. Yaklaşık 100 yeni mezun mühendis, EUV ve DUV makinelerinin parçalarını tersine mühendislik yöntemiyle incelemekte ve yeniden tasarlamaktadır. Her masanın bireysel kameralarla izlendiği ve başarılı yeniden montajların bonuslarla ödüllendirildiği bir çalışma ortamı olduğu belirtildi.

Huawei’nin Kritik Rolü Ve Güvenlik Önlemleri

Projenin genel kontrolü hükümetin elinde olsa da, Huawei şirketi çip tasarımı, üretim ekipmanları, imalat süreçleri ve son ürün entegrasyonu dahil olmak üzere tedarik zincirinin her aşamasında kritik bir rol oynamaktadır. Huawei CEO’su Ren Zhengfei’nin, üst düzey liderlere düzenli raporlar sunduğu biliniyor. ABD, 2019 yılında Huawei’yi varlık listesine alarak Amerikan şirketleriyle lisanssız iş yapmasını yasaklamıştı.

Proje kapsamında çalışan Huawei mühendisleri, ülkenin farklı bölgelerindeki tesislere dağıtılmıştır. Yarı iletken ekiplerinin haftalarca sahada kaldığı, eve dönmelerine izin verilmediği ve hassas görevler sırasında telefon kullanımının kısıtlandığı güvenlik önlemleri uygulanmaktadır. Tesis içinde, ekiplerin birbirlerinden izole tutulduğu, böylece hiç kimsenin projenin tamamını bilemediği bir yapının benimsendiği belirtildi. Bu katı güvenlik protokolleri, projenin gizliliğini ve başarı şansını artırmak amacıyla uygulanmaktadır.